zembİl

mühtedi camiler-7. eski imaret (imaret-i atik) cami-pantepoptes kilisesi

2009-10-08T00:20:00.004+03:00

kilisenin de bir parçası olduğu pantepoptes (her şeyi gören) manastırı, 11. yüzyılda, imparator aleksios kommenos’un annesi anna dalassena tarafından yaptırılmış. imparatoriçe anna hazretleri ömrünün son demlerini bu manastırda geçirmiş ve ölünce de buraya gömülmüş. sarayda onca entrika, dalavere, cinayet, cart curttan sonra bu manastıra kapanma kurtarmış mıdır acep?

fatih devrinde manastır, imaret olarak kullanılıyor, kilise de camiye çevriliyor. şu anki ismi (eski imaret ya da imaret-i atik) de buradan kalma.

bina 1970’lerde mimar fikret çuhadaroğlu tarafından restore edilmiş.

mühtedi camiler-6. fethiye camii-pammakaristos kilisesi

2009-07-25T13:02:00.005+03:00

şimdi cami olarak kullanılan kilise, 11 veya 12. yüzyılda kommenos hanedanı tarafından yaptırılmış. şimdi müze olarak kullanılan ikinci şapeli ise 14. yüzyıl başında, mihail glabas adında bir şahısın karısı, onun adına yaptırmış.

1590-1’de iii. murat zamanında, gürcistan ve azerbaycan’ın fethedilmesi münasebetiyle fethiye ismi verilerek camiye çevrilmiş.

mimar süreyya yücel tarafından 1936–1938 yıllarında restore edilmiş. 1949’da amerikan bizans enstitüsü ve dumberton oaks bizans incelemeleri merkezi (bkz kariye cami başlığı), burada yeniden bir restorasyon yaparak mozaikleri temizlemiş.

kariye ve ayasofya'dan sonra en çok mozaiği olan yapılardan biridir.

kubbenin içinde pantokrator isa ve onu çevreleyen 12 peygamberin mozaiği
cami/müze, fatih çarşamba’da, karagümrük stadı ile haliç’in arasında bir yerlerde. oralarda başı açık mı gezilir, türbanlı mı iğrençliğine hiç girmeyeyim.

kuramsal arkasalaytım!

2009-07-23T20:25:00.008+03:00

tdk'nın yayın organı olan türk dili dergisi'nin, 1936 tarihli 16-17. sayılarında arkeoloji kelimesine karşılık yeni bir kelime önerilmiş: arkasalaytım. sevan nişanyan'ın yazdığına göre, eski türkçedeki aytmak (konuşmak) fiilinden -aytım diye bir kelime uydurmuşlar, yunanca logos'tan -loji'nin karşılığı olarak. arkasal da eski, geçmiş anlamında olmalı. e ikisi birleşince de eskinin/geçmişin bilimi oluyor herhalde. benim aklıma göt bilimi gibi bir şey geldi, arkasal deyince ya neyse...

bir de ondan çok daha "ileri" bir zekâ seviyesini gösteren "kazı bilimi" var, kim bulmuşsa artık.

aşiyan müzesi

2009-05-24T01:14:00.004+03:00

bebek’te, aşiyan durağı’nın karşısındaki yokuştan sağa doğru yukarı tırmanınca, epey bir tırmanınca, soldaki arnavut kaldırımından devam ediyorum. derken merdivenler başlıyor. merdivenlerin sonu elbet vardır. her merdiven bir yere çıkar, ilânihaye. yeniden bir yokuş. yolda telef olmuş insanlara denk geliyorum. buraya bir asansör, yürüyen merdiven filan yapsalar iyi olacak. ben yılda bir, erguvanlar kapanmadan giderim de orada çalışan garipler ne olacak, allah’ın günü çıkılır mı bu yokuş?

tevfik fikret, çok istediği inzivasına çekilmiş.

örtün, evet, ey hâile… örtün, evet, ey şehr;
örtün ve müebbed uyu, ey fâcire-i dehr!...

diye seslendiği istanbul’un en müstesna yerinde, bilimin altına çevireceğini düşündüğü kara toprakla örtülü şimdi, abdulhamit’ten, istibdat’tan, mehmet akif’ten, ittihat terakki’den çok uzaklarda. ne demişti, aslında onu hiç sevmeyen cemil meriç: bütün musiki, bütün şiir, bütün aşk, bu bir çuval kemik, bu asi ten, bu aptalca endişeler ne olacak? ne olacağını bilen var mı?

yok usta, kimse bilmiyor.

aşiyan, kuş yuvası demek. tevfik fikret’in planını kendisinin çizdiği, 1901’de işçilerle bizzat çalışarak yapmaya başladığı, 1906’dan ölümüne (1915) kadar yaşadığı evin ismi.

1940’ta eşi nazime hanım evi satmaya karar verince, istanbul belediyesi alarak 1945’te müzeye çevirir. 1961’de tevfik fikret’in eyüp’te bulunan naşı alınarak bahçeye nakledilir.

üç katlı evin alt katında şair nigar hanım’ın kitapları, bazı özel eşyaları, fotoğrafları sergileniyor.

giriş katı edebiyat-ı cedidecilere ve abdulhak hamid’e ayrılmış.

üst kat ise tevfik fikret’in.

onun “çok sevdiği” istanbul’a ithafen yazdığı sis şiirinden bir bölümle bitsin

hâriçten, uzaktan açılan gözlere süzgün
çeşmân-ı kebûdunla ne mûnis görünürsün!
mûnis, fakat en kirli kadınlar gibi mûnis;
üstünde coşan giryelerin hepsine bî-his.
te'sîs olunurken daha, bir dest-i hıyânet
bünyânına katmış gibi zehr-âbe-i lânet!
hep levs-i riyâ, dalgalanır zerrelerinde,
bir zerre-i safvet bulamazsın içerinde.
hep levs-i riyâ, levs-i hased, levs-i teneffu';
yalnız bu… ve yalnız bunun ümmîd-i tereffu'.
milyonla barındırdığın ecsâd arasından
kaç nâsiye vardır çıkacak pâk u dirahşan?

yani aşağı yukarı şu demek:

hariçten, uzaktan açılan gözlere, süzgün
mavi gözlerinle ne munis görünürsün!
munis, fakat en kirli kadınlar gibi munis;
üstünde coşan gözyaşlarına hissiz.
daha kurulduğun zaman bir hain el
bünyene lanetin zehirini katmış!
hep riyakarlığın kiri dalgalanır zerrelerinde,
bir temiz zerre bulamazsın içerinde.
hep riyakarlığın, hasedin, menfaatin kiri;
yalnız bu… ve yalnız bunlarla yükselme umudu.
milyonla barındırdığın vücud arasından
kaç alın vardır çıkacak pak ve parlak?

dönerken, çöpü boşaltmaya giden bekçiyle karşılaşıyorum, içinden tevfik fikret’e ne saydırıyordur, kimbilir.

sağdan say!

2009-05-18T18:58:00.003+03:00

murat bardakçı yumurtlamış:

"şimdilerde her tarafta yazıp çizen mebzul miktardaki istanbul uzmanlarımızı galata köprüsü'nün üzerine yerleştirsek, yüzlerini eminönü'ne dönmelerini ve sepetçiler kasrı'nın sahilinden başlayarak sağa, yavuz selim'e kadar olan hat üzerindeki eski camilerin isimlerini bir seferde saymalarını rica etsek acaba kaçı bu işi yapabilir?" diye hep merak etmişimdir...
içlerinden bu işi şaşırmadan ve doğru şekilde yapabilecek tek bir kişinin bile çıkmayacağına emin olun!

üzerime alınıp denedim bugün, sayamıyorum!

mühtedi camiler-5. kariye cami-khora kilisesi

2009-05-15T14:57:00.008+03:00

kariye (meşrebe göre) müzesi/camisi/kilisesi de ayasofya gibi bir çırpıda anlatılamayacak yapılardan biri. içindeki yüze yakın mozaik, fresko vbnin her birinin ayrı bir hikayesi var. hepsini bilip anlatana elyazması bir incil hediye ediyorlar. sağolsun, benden daha azimli biri bunları özetlemiş, şurada ve şurada. bezemelerin listesine de şuradan ulaşılabilir (ingilizce).

buradaki ilk kilise beşinci yüzyılda inşa edilmiş. dönemin -i. konstantin tarafından yapılan- şehir surlarının dışında kaldığı için kiliseye şehir dışında, kırda anlamlarına gelen “chora/khora” adı verilmiş. bu eski kiliseden günümüze bir şey kalmamış. bugünkü kilise 1077-1081 arasında, i. aleksios kommenos’un baldızı maria doukaina tarafından yaptırılmış. on ikinci yüzyıldaki bir depremde kısmen yıkılınca, i. aleksios’un üçüncü oğlu isaakios kommenos yeniden yaptırmış. kilise latin istilası sırasında tahrip olunca, bizans’ın alim devlet adamlarından theodore methochites tarafından 1315-1321 arasında tamir edilmiş ve günümüze kalan bezemeleri bu dönemde yaptırılmış. aşağıda, methochites, hz isa’ya kilisenin maketini sunarken.

methochites’in de ilginç ve çileli bir hayatı olmuş. niyazi ahmet banoğlu’na göre mezar taşında şunlar yazılıydı: “ey melekler anlayınız! bu adam öldü… bununla beraber bütün hikmet ve fazilet de mahvoldu.”

kilise, 1510’da ii. bayezid’in sadrazamı (hadım) atik ali paşa tarafından camiye dönüştürülür. bezemeler de boya ve tahtalarla kapatılır.

1948-1958 arasında, amerikan bizan enstitüsü ve dumberton oaks bizans incelemeleri merkezi’nin sponsorluğunda, thomas whittemore ve paul a. underwood başkanlığında restorasyon çalışması yapılır. bu çalışmayla ilgili site şurada. cami, 1958’den beri de müze olarak ziyarete açılmış. şimdi 10 lira bayılıp gezebilirsiniz. ha değer mi? değer…

mühtedi camiler-4. toklu (ibrahim) dede mescidi

2009-05-05T20:06:00.010+03:00

toklu (ibrahim) dede mescidi, bir önceki postun konuğu atik mustafa paşa camisinin (“camiinin” mi demeliydim acep?) kuzeybatısında. asıl tekla kilisesinin bu olduğu iddiaları var. aslında isim yakınlığı (tekla-toklu) dikkate alınınca bu iddia akla yatkın geliyor. osmanlı yeni topraklar fethettikçe, hristiyan inanışına göre ulu/azizlere ait olduğu düşünülen mezarların/mekânların zamanla müslümanlar tarafından da kutsal kabul edildiği bilinen bir şey. (bu konuda ömer lütfi barkan’ın “osmanlı imparatorluğunda kolonizatör türk dervişleri” makalesine şuradan bakılabilir.) salt isim benzerliğinden yola çıkarak böyle kesin bir ilişki kurmak doğru değil elbet. peki eğer toklu dede mescidi tekla kilisesi ise atik mustafa paşa cami hangi kiliseydi-önceki postta öyle yazmıştım çünkü. onun da “peter ve mark kilisesi” olduğu iddia edilmiş uzun zaman.

(byzantium1200’e göre) 12. yüzyılda inşa edilen kilisenin 14. yüzyılda da duvar bezemeleri yapılmış. osmanlı döneminde mescide çevrilmiş ve 1929’da büyük bir kısmı tahrip olmuş.

bugün yalnızca fotoğrafta görülen güney duvarı kısmen ayakta:

1936'ya ait aşağıdaki fotoda duvar bezemeleri seçilebiliyor:

aşağıda apsisin, biri 1905'te gertrude bell tarafından çekilmiş, diğerini de şu adreste bulduğum, 1923'e ait iki fotoğrafı var. arada kaç fark var sayamadım:

mühtedi camiler-3. atik mustafa paşa (ya da hazreti cabir) cami

2009-05-01T18:16:00.007+03:00

burası, henüz yakından görme fırsatımın olmadığı camilerden biri. o yüzden fazla atıp-tutmak istemem.

eyüp-ayvansaray'daki yapının orijinal ismi kesin olarak bilinmiyor. başta semavi eyice gelmek üzere, kimi araştırmacılar hagia tekla olduğunu iddia ediyorlar. bir başka görüş ise asıl hagia tekla’nın, buranın yakınındaki “toklu dede mescidi” olduğu.

hagia tekla kilisesi’nin bizans imparatorlarından theophilos’un (829-842) kızı thekla tarafından, adaşı azize tekla adına, 9. yüzyılda yaptırıldığı biliniyor.

kilisenin kubbesi 1509 yılındaki bir depremde hasar görünce, dönemin vezirlerinden koca mustafa paşa tarafından tamir ettirilerek kilise camiye çevrilir (koca mustafa paşa ayrıca bugün koca mustafa paşa olarak bilinen semtteki hagios andreas en krisei kilisesini de camiye çevirtmiştir).

bir sonraki badire 1729’dadır. balat ve ayvansaray civarındaki büyük yangında hasar gören yapı yeniden tamir ettirilir.

1894’teki istanbul depreminde minaresi hasar görür ve ancak 1906’da tekrar ibadete açılır.

son olarak 1922’de bir restorasyondan geçirilir.

bunca yıkım ve restorasyondan sonra, haliyle yapının orijinal hali epey değişmiş. aşağıda kilise olduğu zamana dair bir çizim denemesi var.

caminin içindeki türbenin, bizans kuşatması sırasında hz. eyüple beraber şehit düşen hz cabir’e ait olduğu iddia edilir. bu nedenle caminin bir başka ismi hazreti cabir cami’dir.

osmanlı parkı

2009-03-12T01:19:00.003+02:00

alibeyköy deresi'nin haliç'e döküldüğü yerde bir park vardı. çimlerini filan yenilediler, içine uzay yolunu anımsatan çadırlar, cartlar, curtlar koyup görkemli bir açılış yaptılar. ismi de osmanlı parkı. osmanlılarla ilgisini ise kaç saattir şu fotoğrafa bakıp çözemedim:

mühtedi camiler-2. küçük ayasofya-sergios ve bakhos kilisesi

2009-03-12T01:00:00.002+02:00

sergios ve bakhos, ms 300’lerde, suriye dolaylarında şehit düşmüş iki hristiyan azizi. rivayete göre, büyük jüstinyen, bizans imparatoru anastasiyos’a karşı düzenlenen başarısız bir suikast girişiminin içinde yer alır. jüstinyen zindanda idam vaktini beklerken, sergios ve bakhos imparator anastasiyos’un rüyasına girerek onun suçsuz olduğunu söylerler. jüstinyen böylece idam edilmekten kurtulur ve tahta çıkar çıkmaz da bu iki azizin adına bir kilise inşa ettirir (ms 527).

kilise 1504 yılında, ii. bayezid’in haremağalarından hüseyin ağa tarafından camiye çevrilir ve bir de minare eklenir. plan olarak ayasofya’ya benzediğinden ismi küçük ayasofya olmuştur zaten. zamanla medrese, türbe, mezarlık vb eklenince yaklaşık bugünkü halini alır.

kilisenin yapıldığı dönemde bütün duvarların mozaiklerle bezeli olduğu biliniyor ancak bunlar günümüze ulaşmamış. yapıda bizans döneminden kalan tek süsleme orta mekanın etrafında galeri katı seviyesinde üzüm salkımı ve yaprağı motiflerinden oluşan bir arşitravdır. ayrıca sütunların üzerindeki üst galeri boyunca yunanca yazılar görülür.

caminin ön tarafında eskiden küçük bir sokak vardı. birkaç meczup o sokakta hat, ebru, tezhip gibi geleneksel sanatları icra eylerlerdi. caminin çevresini düzenleyince o sokağı ve dükkanları yıktılar; meczupları da tımarhaneye kaldırmışlardır, herhalde. medresenin avlusunda şirin bir çay bahçesi vardı. o duruyor hala.

caminin imamı da sağolsun gayet samimi, yardımsever bir insan. e turizm ne de olsa!

adres: eminönü ilçesi, cankurtaran ile kadırga arası, küçük ayasofya caddesi'nin sonu.

mühtedi camiler-1. ayasofya-hagia sophia

2009-01-03T17:30:00.006+02:00

ayasofyayı yazmak haddime düşmez. google'a ayasofya yazınca birbuçuk milyon sonuç veriyor zaten. eski haliyle şimdiki halinin birer fotoğrafı ve birkaç linkle yetineyim.

kültür bakanlığı
byzantium1200
sacred-destinations
hagiasophia.com
stefanos yerasimos, türk metinlerinde kostantiniye ve ayasofya efsaneleri
the byzantine churches of istanbul

mühtedi camiler-giriş

2008-12-26T15:52:00.006+02:00

mühtedi, başka bir dinden dönerek müslümanlığı seçmiş şahıslara verilen isim. “dönme” derseniz ben karışmam! mühtedi cami ise istanbul’un fethinden sonra camiye çevrilen kiliselere benim verdiğim isim, diyecektim ki internette bu konuda ne var ne yok diye aranırken, şurada, neredeyse aynı isimle (istanbul’daki mühtedi mabedler) bir şeyler yazılmış olduğunu gördüm. güneşin altında yeni hiçbir şey kalmamış! yalnız bu adreste sadece bir liste verilmiş, bense girişte liste verip, daha sonra da fırsat buldukça bu mühtedi camileri yazmaya çalışacağım. haydi hakkımızda hayırlısı.

ömer nasuhi bilmen’in "istanbul ve fatih" kitabında, fetihten sonra cami veya mescide çevrilmiş kiliselerin bir listesi var, toplam 18 adet. bilmen bu listeyi, ahmet muhtar paşa’nın "feth-i celil-i konstantiniyye"sinden aktarmış (ahmet muhtar paşa 1908’de ilk askeri müzeyi kuran şahıstır. frijider başlıklı postta adı geçen sermet muhtar alus’un da babasıdır). bu listede olmayan, laleli’deki bodrum/mesih paşa cami’sini de ekleyince sayı 19’a çıkıyor. bunlardan kimi yıkılmış, kiminin de nerede olduğuna vs dair bilgi yok. şimdilik bu sayıyı doğru kabul edip, listeyi veriyorum. bilgiler yenilendikçe listeyi de yenileriz.

1. büyük ayasofya: hagia sophia kilisesi
2. küçük ayasofya: sergios ve bakhos kilisesi
3. atik mustafa paşa (ya da cabir) cami: bizans dönemindeki ismi belirsiz ama genelde hagia tekla olduğu kabul ediliyor.
4. toklu dede mescidi: buranın da bizans dönemindeki ismi bilinmiyor. asıl hagia tekla’nın bu cami olduğu iddiaları da var.
5. kariye: khora kilisesi
6. fethiye: teotokos pammakaristos kilisesi
7. eski imaret mescidi: pantepoptes kilisesi
8. şeyh süleyman-ı hamidi mescidi: ???
9. zeyrek cami: pantokrator kilisesi
10. fenari isa mescidi: konstantinos lips kilisesi
11. sekbanbaşı (ibrahim ağa) mescidi: ???
12. kalenderhane mescidi: teotokos kiriotissa
13. (vefa) kilise mescidi (ya da molla gürani cami): hagios teodoros
14. balabanağa mescidi: ???
15. mehmed paşa mescidi: ???
16. mirahur (imrahor) cami: studion manastırı kompleksinden geriye kalan hagia ioannis kilisesi.
17. koca mustafa paşa cami: hagios andreas en krisei kilisesi
18. timurcılar (demirciler) mescidi: ???
19. bodrum/mesih paşa cami: mirelaion kilisesi
20. gül cami: hagia teodosia
21. hırami ahmed paşa mescidi: hagia ioannis
22. isakapı mescidi: ???
23. kefeli mescidi: ???
24. sancaktar mescidi: gastria ???
25. manastır mescidi: ???
26. arap cami: aziz dominik katedrali ve aziz pavlus şapeli

edit: wikipedia'da "camiye çevrilen kiliseler" başlıklı bir sayfa varmış. orada da 20 tane cami ismi verilmiş. benim listede olmayanları -şimdilik- doğru kabul edip ekliyorum. öyle anlaşılıyor ki bu liste daha çok değişecek! bilgi için hayalleme'ye teşekkürler.

frijider

2008-12-14T16:36:00.004+02:00

"küçüksu, sağa sola şaşmayarak doğru dürüst, düzgün düzgün gider; halbuki asıl göksu oynaktır; kaç yerde kıvrım kıvrım kıvrılır, dönemeçlerine çamurlar yığar. bunlardan da saksılar, testiler, gırgırlar, muharremiyelik toprak kupalar yapılır; kapış kapış kapışılırdı. dilaltı çıkarılacak derece sıcak bir yaz günü pencerenin önüne göksu testicağızını koy; yarım saatçik geçer geçmez, bardak bardak iç, dişlerin donsun. mübarekler o zamanın adeta frijiderleri."

sermet muhtar alus, istanbul kazan, ben kepçe, iletişim yayınları.

grejuva

2008-12-08T14:16:00.003+02:00

grejuva, fransızcada grek ateşi anlamına gelen "feu gregeois'dan türkçeye geçmiş bir kelime. rum ateşi de deniyor. düşman orduları istanbul'u kuşatınca üzerlerine bu rum ateşi atılırmış. fotoğrafı da budur:

hasan

2008-12-03T20:56:00.002+02:00

keyf

zeynep-kamil türbesi

2008-12-03T14:35:00.003+02:00

zeynep-kamil… ne güzel bir çift oluşturmuş bu iki insan. osmanlı’da böyle bir arada anılan başka bir çift var mıdır acaba? değil osmanlı’da, günümüzde bile az. üstelik kadının ismi erkeğinkinden önce gelsin.

zeynep hanım, bir dönem osmanlı’ya kök söktürmüş olan mısır valisi kavalalı mehmet ali paşa’nın dillere destan kızı. yusuf kamil paşa, bugün malatya’ya bağlı olan arapgir’de doğmuş. küçük yaşlarda yetim kalınca, elinden tutan amcası sayesinde istanbul’da iyi bir eğitim almış. sonra mısır’a giderek oranın valisi mehmet ali paşa’nın yanında çalışmış, bu arada paşanın kızı zeynep hanımla evlenmiş. istanbul’a döndükten sonra da çeşitli görevlerde bulunarak abdülaziz devrinde sadrazamlığa kadar yükselmiş. yusuf kamil paşa türkçe’deki ilk çeviri roman olan telemak’ın da tercümanı.

zeynep-kamil çifti birçok hayır işi yapmışlar. bunlardan en bilineni zeynep-kamil hastanesi. 1860-62’de yapılan hastanenin bahçesinde, çiftin türbesi var.

ikisinin aşkıyla ilgili, iskender pala’nın kaleminden bir yazı da şurada.

bozdoğan suru!

2008-11-24T01:03:00.006+02:00

gördüğümüz her yüksek duvara sur deme alışkanlığından mıdır, yoksa hakkaten sura benzediğinden midir, bilmiyorum, kaç defa duydum saraçhane’deki bozdoğan (valens) su kemerine sur denildiğini. altında koca koca delikleri olan bir duvardan nasıl sur olursa? olsa olsa kapıya benzetirdim, hiç bilmesem bile. yakın zamanda, üstelik tarih bölümünde son sınıf öğrencisi olan birinden duyunca, amme hizmeti yapıp yazayım dedim.

bir şehri “şehir” yapan, oranın kendine özgü bazı öğeleri olmalıdır. park olur, köprü olur, meydan olur (bakınız vedat türkali’nin “bekle bizi istanbul” şiiri), bir tarihi anıt olur, bulvar olur, olur oğlu olur. istanbul’da allah’a şükür doğru düzgün bir meydan yok. olanlar da ya iett otobüslerinin işgali altında ya da kimse girmesin diye polis tarafından kapatılıyor. gireni de dövüyorlar. tarihi anıtlardan da şehirleşmeye, “kalkınmaya” engel olanlar elden geldiğince yıkıldı, kalan birkaç tanesiyle idare ediliyor: ayasofya, sultanahmet cami, topkapı sarayı vb. bozdoğan kemeri de istanbulla özdeşleşen anıtlardan biri bence.

bozdoğan kemerinden önce istanbul’un günümüzde de devam eden su problemine ve onun geçmişteki çözüm yollarına değinmekte yarar var: istanbul’un ilk kurulduğu ve isminin byzantium olduğu dönemlerde şehrin su ihtiyacı kuyulardan veya yağmur sularının toplandığı sarnıçlardan sağlanmış. şehir zamanla büyüyüp roma egemenliğine girince, artan nüfusla birlikte şehir içindeki kaynaklar yetersiz hale gelmiş ve hadrianus (ms 117-138) döneminde ilk defa şehre dışardan su taşıyan tesisler inşa edilmiş. bu tesislerin nereden geçtiği bilinmiyor (ya da ben henüz bilmiyorum). roma imparatoru ı. konstantin (ms 324-337) şehri roma’nın yeni başkenti ilan edip yapılaşmaya girişince yeni su tesisleri de inşa edilmiş. bu dönemde ıstranca dağları’ndan başlayan bir su taşıma hattının (isale hattı) inşasına başlanmış. sonraki imparatorlar tarafından tamamlanan bu hattın uzunluğu 242 km’dir ve bilinen en uzun su taşıma hattıdır. bunun dışında belgrad ormanı ve halkalı’daki kaynaklar da şehrin su ihtiyacının karşılandığı yerlerdir. buralardan gelen su çeşitli kanal, su yolu ve kemerlerle şehre dağıtılmaktadır.

işte bu kemerlerden bir tanesi, 368 (bazı yerlerde 375) yılında roma imparatoru valens tarafından yaptırılmış olan bozdoğan kemeri’dir. kemer bu nedenle valens kemeri olarak da bilinir. istanbul'un üçüncü (beyazıt kulesinin olduğu) tepesiyle dördüncü (fatih camii'nin olduğu) tepesi arasında, unkapanı'ndan yenikapı'ya kadar uzanan derin bir vadi vardır. şehir dışından gelen ve bugünkü sultanahmet civarındaki büyük saray çevresine taşınması gereken suyu, bu çukur vadinin üstünden aşırmak için bu kemer inşa edilmiştir. kemer yapıldığı dönemde, “efendim bu kemerin yerinde önceden şu şu eserler vardı da onu yıkıp yerine bu biçimsiz kemeri yaptılar; halbuki o eser bize atalarımızdan mirastı.” diye yazı yazan, blog postlayan romalı yurttaşlar olmadığı için, öncesinde bu kemerin yerinde ne olduğu bilinmiyor. yukarıda, hadrianus dönemi su taşıma hattının nerden geçtiğinin bilinmediğini yazmıştım. bozdoğan kemeri, muhtemelen, hadrianus döneminde yapılmış bir kemerin üzerine inşa edilmişti.

vezneciler’de, kız öğrenci yurdu’nun yanında -metro istasyonu vesilesiyle- kısa süren bir kazı yapıldı. şimdi her tarafını otlar bürümüşse de yaklaşık iki metre derinlikte, bir kemere ait olabilecek kalıntılar ortaya çıkarılmıştı. bu kalıntılar bozdoğan kemeri’ne ait olabileceği gibi, ondan önce yapılmış bir kemerin kalıntıları da olabilir.

bilmeyen birine bu anıtın su kemeri olduğunu söylediğimde genelde suyun bu kemerin neresinden geçtiğini sorarlar, kemerin tepesinde büyük kanallar vardır ve su buradan akar. kemerden gelen su, süleymaniye ile beyazıt camileri arasında kalan nymphaeum maximum denilen havuzda (nimfaion maksemi) toplanır ve buradan kentin çeşitli bölgelerine dağılırdı. kemer, bizans ve osmanlı dönemlerinde çeşitli onarımlardan geçerek günümüze kadar ulaşmış. cumhuriyetin ilk yıllarına kadar da kullanılmış.

hazır diyorum istanbul’un su sorunu da varken, şu kemeri kullanmaya başlasak mı? bittiği yere de bir sarnıç yaptırır, oh mis gibi de yıkanırdık.

kaynaklar:
*murat belge, istanbul gezi rehberi
*ilhan avcı, istanbul’un tarihsel gelişim süreci içinde öne çıkan bir öge: su, tmh - türkiye mühendislik haberleri, sayı 413 - 2001/3

yarımburgaz residence ve homer

2008-11-17T15:50:00.017+02:00

amerikalı ünlü yönetmen stanley kubrick’in “2001 uzay macerası” filminde, tesadüfen eline aldığı kemiği kullanarak rakibini alt eden bir insanımsı, sevinçten kemiği havaya savurur ve “silah” havadayken bir uzaygemisine dönüşüverir, insanoğlunun kullandığı ilk aletten son alete… biz de günümüzün en yaygın aletlerinden olan cep telefonunu havaya attığımızı, onun aşağı inerken zamanda ileri değil de geri giderek bir taş alete dönüştüğünü ve düşmeye yakın, biraz kıllıca bir elin onu havada yakaladığını hayal edelim. bu elin sahibi, homo erectus (yani dik duran/dikilen insan) türünün, günümüzden yaklaşık olarak 300–400 bin yıl önce, istanbul civarında yaşamış, erkek bir bireyi olsun. aslında homo erectus’ların anavatanı, diğer homo türlerinin olduğu gibi afrika’dır. yaklaşık olarak 1,5 milyon yıl önce afrika’da ortaya çıkan homo erectus, o zamanın koşullarında çok kısa sayılabilecek bir sürede, 200–300 binyılda endonezya ve çin’den tutun da fransa’ya kadar yayılır. bu kadar farklı çevre koşullarında yaşamını sürdürmesi homo erectus’un çevresine çok çabuk uyum sağladığı şeklinde yorumlanıyor. bu da bilindiği gibi evrimin en kesin kurallarından biridir: çevrene uyum sağla!

bizim istanbul beyefendisi homo erectus’un gerçekte kendi ismi var mıydı bilmek imkânsız ama ben ona (homo erectus kelimelerinden türeterek) homer diyeyim. kuruluşuyla ilgili efsanelerde istanbul’a ilk defa byzas'ın yerleştiği söylenir, hâlbuki görüldüğü gibi homer istanbul’un ilk sakinlerindendir. küçük çekmece gölü’nün kuzeyindeki iki katlı yarımburgaz mağarası’nın alt katında oturur. homer’in mağarasının biraz dramatik bir geçmişi var. alt paleolitik çağ’dan bizans dönemi’ne kadar kullanılan mağara modern zamanlarda hem definecilerin hem de onlardan daha çok zarar veren sinemacıların uğrak yeri olmuş. kemal sunal’ın eşkıya rolünde olduğu davaro, salako gibi filmlerde bu mağara kullanılmış. ayrıca cüneyt arkın’ın seyretmediğim ya da hatırlamadığım bir-iki filminde de mağarayı kullanırlar; aslında kullanırlar demek yanlış, tahrip ederler.

mağara günümüzde gölden 1,5 km uzakta ve 10–15 metre kadar yüksektedir ama homer burada oturduğu zamanlar manzara büyük ihtimalle farklıydı. belki de göl mağaranın ağzına kadar yükselmişti ve homer mağaranın ağzının önündeki açıklıkta oturup ayaklarını suya daldırarak batan güneşi ve kendisine uçsuz bucaksız gelen denizi seyrediyordu. kimbilir, belki yanında da (onun güzellik ölçütlerine göre) güzel bir kadın vardır. elbette türünün bütün bireyleri gibi, homer de tek başına yaşamaz, 20–25 kişilik bir grubun üyesidir. ancak bu grubun babunlardaki gibi tek bir erkeğin hâkimiyetindeki kadın ve çocuklardan mı; yoksa birkaç kadın-erkek çifti ve onların çocuklarından mı oluştuğunu bilinmiyor. uzmanlar ikincisinin daha olanaklı olduğunu söylüyorlar. öyle olduğunu farz edelim.

homer ve grubu mağarayı sadece havanın sıcak olduğu dönemlerde kullanıyorlar. nedeni buranın başka yerlere oranla daha serin olması değil; yaz bitti mi mağarayı kış uykusuna yatmak için kullanan, günümüz ayısının atası “ursus deningeri”ler basıyor. mağarada günümüze ulaşan fosil kalıntılarından % 93’ü bu ayılara ait. belki bir tek ayı olsa homer ve grubu, yeni yeni kontrol altına almaya başladıkları ateşi de kullanarak onu korkutup kaçırabilirlerdi ama birden fazla ayıyla onlar da başa çıkamıyorlar. ya da zaten kış aylarında başka yerlere gittikleri için ayılarla bir münasebetleri de olmuyor.

mağaradaki fosil kalıntıların % 4’ü at, yabaneşeği, geyik, su aygırı gibi otçul hayvanlara; geri kalan % 3’ü de panter, sırtlan, tilki ve çakal gibi etçil hayvanlara ait. ayılara ait olanların dışındaki hayvan kemiklerinin çoğu homer ve grubunun yiyip içip attıkları. onların bu hayvanları nasıl avladıkları da maalesef bilinmiyor ama avrupa’da ve rusya’da yapılan araştırmalar, homerle aynı türden olan akrabalarının hayvan sürülerini korkutup çıkışı olmayan bir uçurumun aşağı kısmına doğru kovaladıklarını ve sürünün sıkıştığı yerde de üzerlerine kaya yuvarlayarak bazılarını öldürdüklerini gösteriyor. muhtemelen yarımburgaz’da yaşayan grup da böyle bilinçli bir av yöntemi uyguluyor, öldürdükleri hayvanı da alıp mağaraya getiriyordu. henüz ayrı gayrı yok, yarin yanağı bile müşterek; dolayısıyla mağaraya gelen etin bireyler arasında eşitçe paylaşıldığını düşünebiliriz. bu yiyecek bir açıdan da kadın ve erkek arasındaki bir işbölümünün ürünüdür: erkeler ava çıkar, kadınlarsa çocuk bakıp bitki toplar. yüzbinlerce yıl sürecek olan cinsiyete bağlı işbölümünün temelleri “homo erectus” tarafından atılmış olmalıdır. homo cinsi evrimde karmaşığa doğru geliştikçe -yani günümüze yaklaştıkça- çocukluk süresi artmış, bu da çocuklara daha uzun süre bakılmasını gerektirmiştir. bu durumda hem çocuğa süt vermek zorunda olan hem de fiziksel özellikler bakımından erkeğe göre daha zayıf konumdaki kadın konaklama yerinde kalarak çocukla ilgilenmiş veya çocuğu da yanında götürebileceği daha hafif bir iş olan bitki toplamaya çıkmıştır.

ne yazık ki mağarada homer ve grubundaki bireylerden kalan herhangi bir fosile rastlanmamış. onların burada yaşadıkları arkalarında bıraktıkları yiyecek artıklarından ve taştan yapılmış aletlerden biliniyor.

homer ve grubunun kış aylarında ne yaptığı bilinmiyor. belki yine aynı çevrede ama ayıların uğramadığı bir başka mağara buluyor, orada kışı geçiriyorlar; belki de daha sıcak olduğu için güneydeki yazlık saraya iniyorlardı.

karikatür ve mizah müzesi

2008-11-12T21:26:00.003+02:00

hani içine girdiniz mi başka bir dünyaya/diyara/boyuta geçer gibi olduğunuz yerler vardır ya, benim için o yerlerden bir tanesi, saraçhane’deki karikatür ve mizah müzesi (gazanfer ağa medresesi)’dir. bozdoğan (valens) kemerinin hemen dibindeki müzeye girdim mi istanbul’un dinmek bilmeyen trafik uğultusu, imç’nin kalabalığı, içeriyi gezerken de düşünceler tasalar hepsi bir süreliğine geride kalır. müzede türkiye’de karikatürün başlangıcından günümüze kadarki seyrini gösteren karikatür örneklerinin sergilendiği bir sürekli sergi bölümüyle çeşitli karikatüristlerin eserlerinin sergilendiği bir değişken sergi bölümü var. mizah kitaplığı ve atölyesi de karikatür sevenlerin, ilgilenenlerin hizmetinde (tanıtım reklamı gibi oldu). ama en güzeli, medresenin köşesindeki küçük çay ocağında oturup avludaki dinginlikle hayallere dalmak.

medresenin tarihini de kısaca aktarayım:

medreseyi 1599 yılında, iii. mehmet’in akağalar başı gazanfer ağa yaptırmış. akağa, osmanlı’da boşnak veya anadolu kökenli harem mensuplarının en yüksek rütbelisine verilen isim. diğer hadımlar siyahi olduğu için bunlara “akağa” denilmiş olabilir. aslen macar olan gazanfer ağa da ii. selim henüz şehzadeyken onun yanına girmiş, sonradan hadım olarak uzun süre haremde görev yapmış. harem görevi esnasında bir hayli zenginleşen gazanfer ağa belki de bu paranın diyetini ödemek için çok sayıda cami, medrese, çeşme, sebil yaptırmış. medreseyi sinan’ın kalfası olan, zamanın mimarbaşı davut ağa yapmış. on dört odası olan medresede bir sebil, gazanfer ağa’nın türbesi ve sonradan eklenmiş olan bir hazire bulunur. aşağıda medresenin planıyla, türbenin hayalleme'den aldığım bir fotoğrafı var.

medrese çeşitli dönemlerdeki tamirlerden sonra en son 1944’te tamir edilerek 1945-1988 yılları arasında istanbul belediye müzesi olarak kullanılmış. 1989’dan beri de istanbul büyükşehir belediyesi’nin kütüphane ve müzeler müdürlüğü’ne bağlı karikatür ve mizah müzesi bu medresede hizmet veriyor. eh, istenirse güzel işler de yapılıyormuş…

ibb'nin arkeoloji parkı

2008-11-05T21:52:00.010+02:00

istanbul büyükşehir belediyesi'nin fatih-saraçhane'deki binasının karşısında bir arkeoloji parkı var. istanbul'un -şimdilik- tek arkeoloji parkı. çevre binalarda oturan yaşlı teyzelerin, kore gazisi amcaların oturup, oradan sık geçen lise-üniversite öğrencisi kızlar için ahlayıp vahladığı; samsunlu yaşlıca bir amcanın elinde termosla üç gün önce demlenmiş çayı sattığı; gözüne kestirdikleri andavalın cebine dalacak üç-beş zibidinin harekat üssü yaptığı; çocukların tahtırevallide oynadığı; sağda solda iti, köpeği, kedisi, kuşuyla bildiğiniz park işte. arkeolojiyle ne ilgisi var derseniz, anlatayım:

parkın aksaray'a doğru olan aşağı tarafında, bizans döneminde, 6. yüzyılda yapılmış polieuktos kilisesinin kaılntıları var. polieuktos kilisesi, ayasofya yapılmadan önce, 2500 metrekarelik alanıyla istanbul'un en büyük kilisesiymiş. sonradan bugünkü sultanahmet tarafına saray ve kilise yapılınca burası terk edilmiş ve zamanla yıkılmış. ardından haçlı (latin) istilası sırasında da kilisenin bazı parçaları avrupa'ya götürülmüş. 1960'larda haşim işçan alt geçidi yapılırken kilisenin kalıntılarına rastlanınca kısa süren bir kazıyla temelleri, duvarları filan ortaya çıkarılmış. kazıda çıkarılan bazı mozaikler, cam eserler vb istanbul arkeoloji müzesi ve mozaik müzesinde sergileniyor şimdi. birkaç yıl öncesine kadar burası gündüzleri tuvalet, geceleri de demlenme mekanı olarak kullanılıyordu. bakın aşağıda bir abi icraatteyken çekilmiş bir fotoğraf var.

bir gün gazetelerde haber çıktı, "vay efendim istanbul belediyesi'nin 50 metre uzağındaki kilisenin kalıntıları tuvalet olarak kullanılıyormuş da, geceleri sarhoşların mekanıymış da..." bilmem neymiş. bu gazetelerde bazen haber yapmıyorlar mı "yok bilmem hangi zamandan kalma tarihi eserimizi almanlardan/ingilizlerden geri istedik." ulan getirip ne yapacaksın, böyle içine sıçıyorsun işte. aç hayalleme'deki fotoğraflara bir bak bakalım, elindeki bir-iki caminin, önemli kilise, hamamın dışında hangi eserine sahip çıkmışsın, hangisinin üzerine "çarşı heryerde" yazmamışsın. herneyse, bu kilise tuvalete döndü haberleri üzerine belediye kalıntıları telörgüyle hapsettikten sonra, çevreye de bir-iki sütun başı koyunca burası oldu size arkeoloji parkı. tabi yine giren girene, işeyen işeyene. aşağıda hayalleme'den aldığım bir fotoğrafı var.

şimdi bu kalıntıları adam gibi, gezilir, anlaşılır bir hale sokmak öyle uzun boylu bir iş değil. belediyenin sağa sola diktiği güllerden karanfillerden, bizim eve bile astığı reklam tabelalarından daha masraflı bir şey de değil. belediyenin bünyesinde çalışan ve işini iyi yapan arkeologlar, sanat tarihçileri, restoratörler var. kısa sürede orayı doğru düzgün bir hale sokarlar. ama niye...?

kızlarağası hanı

2008-10-21T15:51:00.003+03:00

kızlardan devam edelim.
kızlarağası, osmanlılarda harem görevlilerinin en yüksek rütbelisi. diğer isimleri darüssaade ağası veya haremağası.
izmirdeki kızlarağası hanı’nı lale devri’nin nüfuzlu haremağalarından biri olan hacı beşir ağa, 1740’larda yaptırmış (luzumsuz bilgi arası: hacı beşir ağa’nın türbesi de eyüp sultan cami’nin yanındadır). bu dönemde izmir limanı, akdeniz ticaretinin merkezlerinden biri durumundadır ve hem konaklama hem de alış-veriş ihtiyacını karşılamak üzere bu han yapılmış. yapıldığı dönemde deniz kenarında olmasına rağmen, zamanla denizin dolmasıyla biraz içeride kalmış. han, genel han mimarisine uygun olarak, ortada bir avlu, avluyu çevreleyen alt katta koridor/bedesten ve üst katlarda kapısı koridora açılan odalardan oluşuyor.

han 1993’te restore edilerek yeniden “ticaret hayatına” kazandırılmış durumda. üst katta antikacı, gümüşçü, terzi falan var. bir de her zaman tıklım tıklım bir kahve. son gittiğimde bu katta ikinci el/kullanılmış giysi satan bir dükkan açmıştı genç bir arkadaş. eminönü’nde bu tür giysileri satan rahmetli pala ikimizin de tanıdığı çıkınca bir çayını içmiştik sağolsun. sonradan bornova’ya taşındığını duydum tanıdıklardan.

alt katsa kapalıçarşı’nın hemen hemen aynısı. halıcı, kilimciler, çin’den getirilen o anlamsız hediyelik eşyaları satanlar sarmış ortalığı. bir insan kol saati biçimli duvar saatini alıp duvarına neden asar, anlamış değilim.

avluda sevimli bir kahve var. kahvesi çok methedilir ama ben hem kahveyi çok sevmem hem de buranın kahvesi o kadar iyi değildir. ille de kahve diyorsanız, hanın kemeraltına açılan ana kapısından çıktıktan sonraki ara sokaklarda çok güzel kahve yapan yerler var. hazır o kapıdan çıkmışken, sola dönerseniz, biraz ileride bir balıkçı var. midye dolması hem güzel hem de –istanbul’a göre- ucuzdur. yiyecek içecekten devam edelim. hanın hisar camisi’nin avlusuna açılan kapısından çıkar çıkmaz bir kahve var. oranın da sahlepi iyi olur. o kahvenin hemen yanında da söğüşçü bulunur. sevenlere tavsiye ederim, nacizane.

kızlarağası hanı’nın bir de web sitesi var: kızlarağası han

kız taşı

2008-10-18T14:09:00.006+03:00

aklımda kıztaşı’nı yazmak vardı, hazır kızlardan giderken. hayalleme’de fotoğraflarını görünce “durmak yok, yola devam” dedim.

kıztaşı ya da diğer adıyla markianus sütunu, fatih’te iskenderpaşa paşa mahallesi’nde. yekpare granitten olan bu sütun, ms 452 yılında imparator markianus adına dikilmiş. istanbul’daki roma ve bizans’tan kalma 5 dikilitaştan biridir (nasipse diğerlerini de yazarız). sütunun yüksekliği kimi yerde 10 kimi yerdeyse 8,75 metre olarak geçiyor (bu bilgi ne işe yararsa artık). bir iddiaya göre, yapıldığı zamanlar üzerinde markianus’un bronz bir heykeli varmış ama heykelin akibetine dair rivayet muhtelif.

sütuna neden “kıztaşı” denildiğine dair, focus dergisinin istanbul efsaneleri ekinde birkaç efsane aktarılmış. rivayete göre, ayasofya yapılırken, imparatorluğun dört bir yanından insanlar kilisenin yapımına katkıda bulunmak için karınca kararınca bir şey yaparlarmış. genç bir kız da güya sırtına yüklediği bu sütunla inşaata doğru giderken karşısına bir cin çıkmış ve kıza nereye gittiğini sormuş. kız da “kiliseye yardım için bu sütunu götürüyorum” diye cevap verince cin, “kilise bitti, sen geç kaldın” demiş. kız cine kanıp üzüntüyle taşı aldığı yere dikine bırakmış ve kiliseyi görmek için yola düşmüş. gittiğinde görmüş ki kilise daha yarılanmamış bile. cinin kendisini kandırdığını anlayıp taşı almak için geri dönmüş ama bu defa da taşı yerinden kımıldatamamış. o zamandan beri de taş bu adla anılırmış. hay ben sizin efsanenize…! kız sütunu kendine sokmuş deseniz daha inandırıcı olacak.

bir diğer efsaneye göre de bu sütun, altından geçen kızlara bakire olup olmadıklarını fısıldarmış.

eh, akıl mantık diye bir şey de var, sütunun mermer kaidesinin üzerinde, şimdi pek belli olmayan, nike’nin (ayakkabı markası olan değil, yunan mitolojisinde zafer tanrıçası olanın) kabartması var. herhalde kıztaşı ismi de oradan geliyor.

aphrodisias'ın göz alıcı heykelleri istanbul'da

2008-10-07T15:06:00.002+03:00

yapı kredi vedat nedim tör müzesi
26 eylül 2008 – 25 ocak 2009

açık olduğu saatler:
hafta içi 10:00 – 19:00
cts. 10:00-18:00 / pz. 13:00 – 18:00

yapı kredi vedat nedim tör müzesi; aşk ve güzellik tanrıçası aphrodite’ye adanan aphrodisias antik kentinin mermer heykellerine ev sahipliği yapıyor. döneminin önde gelen heykeltıraşlık merkezlerinden biri olan aphrodisias’ın mermer heykel sanatına ışık tutacak “aphrodisias’tan roma portreleri” adlı sergide; 51 tanesi aphrodisias müzesi’nden, bir tanesi de istanbul arkeoloji müzeleri’nden gelen toplam 52 muhteşem heykel yer alıyor. ziyaretçiler, duvarlara yerleştirilen 18 adet panoyu okuyarak aphrodisias portre heykelciliği ve kent hakkında ayrıntılı bilgiler edinecekler. yapı kredi özel bankacılık sponsorluğunda düzenlenen ve yapı kredi kültür sanat yayıncılık a.ş. ile t.c. kültür ve turizm bakanlığı kültür varlıkları ve müzeler genel müdürlüğü işbirliğiyle açılan sergi, 26 eylül 2008 - 25 ocak 2009 tarihleri arasında ziyaret edilebilir.
aphrodisias kentinde geyre vakfı tarafından yürütülen kazılarda ortaya çıkarılan ve çoğu daha önce hiç sergilenmeyen orijinal mermer kabartma heykellerden oluşan sergi; “imparatorluk devrinde roma portre heykelciliği” ve “mermer heykeltıraşlık” konularına odaklanıyor. eserler, roma imparatorluğu döneminde anadolu’da yaygın olan portre üslupları ve bireysel moda uygulamalarının önemli örnekleri oldukları kadar, mermer anıt ve heykellerin nasıl üretilip hangi amaçlarla kullanıldığını da ortaya koymaktadır. sergide, aphrodisias’ta günışığına çıkarılan mermer heykeller ve kabartmalar ışığında heykeltıraşlık sanatına işaret eden çok sayıda örnek de yer alıyor. eserler incelendiğinde saç, göz ve yüz özelliklerini göstermede kullanılan tekniklerin nasıl geliştiği izlenebilecek. aynı zamanda bir heykel yapım okulu oluşuyla ilgi toplayan aphrodisias’ta bulunan çıraklık örnekleri, bir araya getirme ve yeniden yontarak kullanım gibi uygulamalar da dikkat çekiyor.
küratörlüğünü ve danışmanlığını oxford ve new york üniversitesi aphrodisias kazıları başkanı prof. dr. r.r.r. smith’in, koordinatörlüğünü şennur şentürk’ün yaptığı sergi çalışmalarında çok geniş bir uzman ekip görev alıyor. sergilenen heykellerin restorasyon ve konservasyonu, aphrodisias kazı laboratuarında yapılarak restoratör thomas kaefer ve ekibi tarafından sergiye hazırlandı. prof. dr. smith’in yaptığı bilimsel sergi kurgusu, sadık karamustafa tarafından müzeye uygun olarak tasarlandı. sergiye, kapsamlı bir sergi kitabı da eşlik ediyor.

aphrodisias’ta mermer heykel yapımı

roma imparatorluğu’nun asya eyaletinin özerk ve gelişmiş bir kenti olan aphrodisias, roma devrinde aphrodite tapınağı ve kültü yanında mermer ustalarıyla da ünlenmişti. mermer blokların taş ocağından çıkarılması ve heykel haline getirilmesi kentte önemli bir iş koluydu. aphrodisiaslı heykeltıraşlar bütün roma imparatorluğunda ün salmışlardı. bu heykel ustalarının imzalarını taşıyan üstün kalitedeki eserler italya’nın tivoli şehrindeki hadrian’a ait ünlü villada bile bulunmuştur. aphodisias’taki önemli bir heykel atölyesi, kazılar sırasına kentin göbeğinde, “aphrodite tapınağı”na ait kutsal alan ile meclis binası arasında ortaya çıkarıldı. mermer heykel üretiminin çeşitli aşamalarını daha iyi anlamamızı sağlayan pek çok parça, burada ve kazı yapılan diğer alanlarda bulundu. aphrodisias, 1961’den bu yana yoğun olarak kazılıyor ve benzerlerinin aksine çok iyi korunmuş yapıları ve mermer heykelleri açığa çıkarılıyor.

sergiden bazı eserler

imparator heykelleri:
roma imparatorları’nın resmi portreleri roma’da tasarlanır, buradan eyaletlerdeki atölyelere gönderilerek imparator portrelerinin yerel kullanımı için uygun örnekler hazırlatılırdı. imparator, tapınak, kamu binaları ve özel evlerde büst ve heykellerle onurlandırılırdı. bu portreler o imparatora bağlılığı işaret ederdi. portrelere bakarak belirli bir imajın yerel atölyelerde nasıl kopyalandığı, uyarlandığı, değiştirildiği veya tümden yok sayıldığını görmek mümkün. imparator claudius’a ait sergideki iki büst, farklı özellikleri ön plana çıkarıyor. “tiyatro’da bulunan cladius büstü”, helenistik üslubun enerjik bir yüze yansımasıdır. “anıtsal claudius büstü” ise klasik bir tanrının pürüzsüz, sanki hiç yaşlanmayan özelliklerini ifade ediyor. bu farklılık, iki heykelin boyut ve kullanım amaçlarından kaynaklanıyor. biri gerçek boyutlarda bir heykel için tasarlanmış, diğeri ise belki bir tapınakta ibadet amaçlı kullanılacak anıtsal bir heykel için yapılmıştır.

ölü portreleri:
kentte, çok sayıda lahit yapılmış ve çoğu içinde yatanların portreleriyle süslenmiştir. zengin olmayan ailelerse ölüleri için üzerinde portreler bulunan mezar taşları yaptırıyorlar ve bunları şehrin giriş ve çıkışındaki yollara diziyorlardı. kemerli bir lahit sandığının parçası olan “rahip lahti”, gülümseyen rahibin yuvarlak yüzünü gösteriyor. kısa kesimli saçları ve hafif uzamış sakallı yüzü üçüncü yüzyılın sonu veya dördüncü yüzyılın başları için tipiktir. hem saç hem de sakal kısadır ve küt keski ile şekillendirilmiştir. rahip önceki rahipler gibi taç takmaktadır. üçüncü yüzyılın başlarına tarihlenen bir lahit kapağında bulunan kadının çenesinin altında el parmakları yer almaktadır. dolayısıyla bu kadının büyük bir lahtin kapağına yerleştirilmiş, divana uzanmış yatan bir figür olduğunu tahmin edebiliriz. bu, en pahalı lahit tarzıdır.

kültür adamları:
helenistik dönemin filozof ve yazarlar gibi ünlü kültür adamlarının portreleri, seçkin kişilerin evlerinde teşhir edilmek amacıyla yerel atölyelerde üretiliyordu. bu eserler, müşterilerin istekleri doğrultusunda ya da yeni mermer portre tekniklerinin kullanımı sebebiyle değişikliğe uğradı. “epikouros” heykeli, ünlü filozofun m.ö. 3. yüzyılın başlarında erken helenistik üslupta yapılmış portresinin dikkatli bir çeşitlemesidir. “pindaros” da şairin m.ö. 5. yüzyılın ortalarında yapılmış klasik portresine benzerliğiyle hemen tanınır.

rahipler ve romalılar:
aphrodisias’ta bulunan ilk mermer portre, tiyatroda bulunan, toga giymiş “başı örtülü bir romalı”ya aittir. yaşı ilerlemiş bu figürün başının örtülü olması onun bir roma kurban törenini yönetiyor olduğunu düşündürür. hem rahip hem de bir roma vatandaşı olan bu yaşlı figür, julius ceasar’ın aşırı gerçekçi tarzda yapılmış tanınan portresi örnek alınarak şekillendirilmiştir. kırışık yaşlı boyun özellikle dikkat çekicidir. figür, olasılıkla sezar’ı destekleyen birinin portresidir.

siyah ve beyaz mermer tekniği:
aphrodisias mermer ocaklarında bolca bulunan gri mermerler, beyaz mermerlerle iç içe geçtiği bölümlerden kesilerek pek çok sıra dışı heykellerin yapımında kullanılıyordu. araştırmalar, gri ve beyaz mermerin bir arada kullanıldığı heykeller için ince zerreli ve iki renkli mermer blokların muğla’ya bağlı göktepe’deki taş ocağından getirildiğini ortaya koyuyor. bu mermerden yapılan küçük heykeller, aphodisias’ta yerel bir uzmanlık dalı haline gelmişti. heykel atölyesi’nde ortaya çıkarılan “boğa üzerinde europa” heykelinde, aynı mermer bloğu üzerinde bulunan gri ve beyaz damarlar ustaca kullanılmıştır: europa’nın çıplak vücudu mermerin beyaz damarına oyulmuş, giydiği elbise ve boğanın gövdesiyse siyah damara oyulmuştur. istanbul arkeoloji müzeleri’nden gelen ve bir ustalık eseri olan “triton”da kullanılan aynı teknik, onun aphrodisias’ta yapıldığının kanıtıdır.

yazı ve fotoğraflar: http://www.ykykultur.com.tr/

kralın çilesi. 4-kız kulesi

2008-10-06T17:58:00.006+03:00

rahmetli tekin aral’ın yazdığı “salacak plajı hikayeleri” vardı bir zamanlar. fırt’ta, gırgır’da filan yayınlanırmış önceleri de ben hürriyet’in pazar ekinde okurdum (hey allah’ım, bir ara hürriyet giriyormuş eve). hikayeleri okuyacam diye iple çekerdim pazar’ı. mahallenin piç yavuz, tilt mahmut, camgöz taci isimli fırlamalarının plaj sahibine, çevredeki esnafa, plaja gelenlere çektirdikleri anlatılırdı. kız kulesi’nin de adı geçerdi çoğu zaman hikayelerde. şimdi orada ne plaj var ne de esnaf; kuleye bakan salacak sahilini bedrettin dalan zamanında doldurup yol yaptılar. yolla deniz arasına da merdiven yapmışlar. geçenlerde kuleye geçmek için uğradığımda, merdivenlerin iki tarafındaki kafe mafe benzeri yerler minder atıp merdivenleri işgal etmişlerdi. iki kişinin ancak sığabileceği bir “sınır” koymuşlar aralarına. camgöz taciliğimiz tuttu, inadına o sınırda oturduk biz de. hani plajlara şezlong atıp, kenara kıyıya havlu atanları da kovuyorlar ya, onun gibi, ters ters bakıp durdu garsonlar.

her neyse, ben kız kulesi’ni yazacaktım. hani o bütün dizilerde mutlaka bir akşam bir de sabah görüntüsü olan kule…

işte bu salacak plajı’nın karşısında, evliya çelebi’nin deyimiyle “deniz içinde karadan bir ok atımı uzak” bir kayalık bulunur (yukarıdaki fotoğraf). kayalık, boğazın hemen girişinde olması hasebiyle, çok eski zamanlardan beri, özellikle gözetleme kulesi ve deniz feneri olarak kullanılmıştır. bugün ayakta olan yapının temel ve alt kat gibi kısımları fatih sultan mehmet zamanından kalmadır. üzerine yapılan ahşap kule 1700’lerde yanınca, kalan temellerin üzerine ii. mahmut zamanında bugünkü taş kule yapılmış. o kule de yakın zamanlarda (2000’di sanırım) “restore” edilip “restoran” olarak hizmet vermeye başladı.

bizans döneminde burada olan binanın gümrük binası olarak kullanıldığı söylenir. iddiaya göre kuleyle avrupa yakası (dizi olanı değil, kıta olanı) arasına çekili zincir yüzünden gemiler kız kulesiyle anadolu yakası arasından geçmek zorunda kalır, oradan geçerken de vergilerini ödermiş. kule osmanlı döneminde de fener işlevinin yanı sıra, zindan veya karantina adası olarak kullanılmış.

gelelim efsanelere.

ilki, eski yunan efsanelerine dayanır. leandros adındaki cevval gençle, bir rahibe olan, dolayısıyla aşk meşk işlerine girmesi yasaklanan hero, bir vesileyle görüşüp birbirlerine aşık olurlar. kulede yaşayan kız, her gece fener yakarak leandros’a işaret verir ve leandros da fenerin ışığını takip ederek sevgilisiyle buluşur. fırtınalı bir gecede, artık kıskanç bir rahip mi feneri söndürür yoksa fırtınadan dolayı fener kendiliğinden mi söner, bilmiyorum, leandros yolunu şaşırarak boğulur. bunu öğrenen hero da kendini boğazın sularına bırakarak intihar eder. bu nedenle birçok yabancı dilde kuleye “leandros kulesi” denir (halbuki “hero kulesi” denilmeliydi). aslında bu hikaye çanakkale boğazı’nda geçmektedir ama… tabi bir de akdamar adası versiyonu var aşağıda.

bir diğer efsane de türk kaynaklıdır. dönemin bizans imparatoruna kahinler, çok sevdiği kızının yılan sokmasından öleceğini söylerler. imparator da kızını korumak için adaya bir ev ve kule yaptırarak (kule niyeyse, oradan adaya yaklaşan yılanları mı gözetleyecekler!) kızını oraya kapatır. kıza gönderilen üzüm sepetinin içine gizlenen yılan kızı sokarak öldürür. ayasofya’nın ana giriş kapısının üstündeki madeni sövenin bu kızın tabutu olduğu söylenir. tabutun üzerindeki delikler de, yılanların kızı burada bile rahat bırakmadığının ispatı olarak anlatılır. herhalde “kız kulesi” ismi de bu efsaneden kaynaklanmıştır. murat belge, bu prensesin hikâyesinin, fatih mehmet'in kızı mihrişah için de anlatıldığını yazıyor.

bu kadar efsaneden sonra kız kulesi’yle ilgili bir dörtlükle bitirelim. bedri rahmi eyüboğlu’nun “istanbul destanı” şiirinden:

istanbul deyince aklıma kuleler gelir
ne zaman birinin resmini yapsam öteki kıskanır
ama şu kızkulesinin aklı olsa
galata kulesine varır
bir sürü çocukları olur

kralın çilesi. 1-akdamar adası
kralın çilesi. 2-qız qalasi
kralın çilesi. 3-rize kız kalesi

türkiye arkeolojisinin tarihi-2

2008-05-20T14:51:00.004+03:00

bu dönemin temel özelliklerine geçmeden önce şunu belirtmekte fayda var; arkeoloji, diğer bütün bilimlerde olduğu gibi, dönemin sosyal ve siyasal koşullarından etkilenir ve ayrıca onlardan bağımsız ele alınamaz. yani bilimin ve bilimcinin her koşulda objektif olduğu iddiası, su katılmamış bir yalandır.

2. ikinci dönem (cumhuriyet’in başlarından 1960’a kadar)

yeni kurulan türkiye cumhuriyeti, ulus-devleti tesis etmek, ayrıca her ulus-devlete lazım olan ulusu “oluşturmak” için arkeolojinin ve diğer sosyal bilim dallarının verilerine ihtiyaç duyar. eh bu da zaten avrupa’da denenmiş ve başarıya ulaşmıştır. ayrıca, yunanlıların ve ermenilerin, piknikçi amcalar misali “önce biz geldik kardeşim” iddialarını da çürütmek lazımdır.

işte türklerin de aslında kadim bir millet olduğunu ve anadolu’nun, tarihin ilk devirlerinden itibaren türklerin öz yurdu olduğunu ispatlamak amacıyla 1930’lardan itibaren, bizzat m. kemal atatürk’ün inisiyatifi ve direktifleriyle başta arkeoloji, tarih ve dilbilim olmak üzere, manipülasyona ve tahrifata açık sosyal bilim dallarında bir seferberlik başlatılır. arkeoloji enstitüleri kurulur, yurtdışına öğrenciler gönderilir, kazılar desteklenir vb. 1931’de bu çalışmaları organize edecek olan türk tarih kurumu (ttk) kurulur. kurumun amacı “… kökleri orta asya’ya dayanan bugünkü medeniyetlerin tesis ve tekamülünde mühim bir payları olduğu halde bugüne kadar kapalı kalmış ve tetkik edilmemiş olan milli türk kültürlerini meydana çıkarmak ve bunları ilmin son metodlarıyla araştırmak için büyük azimle çalışmak”tır. ttk’nın 1932’deki i. ve 1937’deki ii. kongrelerinde “türk tarih tezi” ortaya atılır ve bu bağlamda yapılan araştırmalar ve bunların sonuçları sunulur. tezde anahatlarıyla, türklerin moğol olmadıkları ve avrupalılar gibi aryan ırkına mensup oldukları, kökenlerinin orta asya’ya dayandığı fakat eften püften nedenlerle orayı terk edip dünyanın her tarafına yayıldıkları, velhasıl yeryüzündeki tüm insanların atalarının türk olduğu iddia edilmiştir. bu “kızılderililer de türk, vikingler de türk, e herkes türk” geyiğinin kökeni de budur. bütün dillerin kökeninin türkçe olduğunu iddia eden güneş-dil teorisi de ortaya atılmıştır, eşzamanlı olarak.

bu dönemde, çeşitli bilim dallarinda eğitim görmek üzere yurtdişina, özellikle almanya’ya öğrenciler yollanmiştir. bu öğrenciler lisans veya lisansüstü eğitimlerini tamamladiktan sonra türkiye’ye dönerek çalişmalarini sürdürürler. arkeoloji ve eski diller eğitimi almak üzere gönderilen öğrenciler arasinda türkiye arkeolojisinin gelişmesinde büyük payi olan ekrem akurgal, halet çambel, arif müfid mansel, afif erzen ve sedat alp gibi isimler vardir. eğitim alaninda, yurtdişina öğrenci gönderilmesinin yani sira 1934 yilinda istanbul üniversitesi’ne bağli türk arkeoloji enstitüsü (bu enstitü kisa bir süre sonra, istanbul üniversitesi edebiyat fakültesi’nde kürsü haline dönüştürülmüştür) ve ankara’daki dil tarih ve coğrafya fakültesi (dtcf) (1936) kurulur. bu fakülte ve kürsülerde arkeoloji eğitiminin yani sira sümerce, asurca, hititçe gibi eski diller de öğretilir.

bu dönemde, almanya’da iktidara gelen irkçi nazi rejiminden kaçan yahudi asilli bilimciler türkiye’ye davet edilmiş ve yeni kurulan kürsülerde ders vermeleri sağlanmiştir. bu bilimciler arasinda benno landsberger, hans güterbock, theodor bossert gibi kendi alanlarinda söz sahibi insanlar vardir. hem bu “alman” arkeolog ve tarihçilerin etkisiyle hem de yurtdişina öğrenci gönderilirken daha çok almanya’nin tercih edilmesiyle, türkiye arkeolojisine şu meşhur “alman ekolü” hakim olur. alman ekolünde arkeoloji “tanimlayici, tipolojik ve kronolojik bir bilim”dir. elde edilen veriler (diyelim ki kazida bulunanlar) en ince ayrintisina kadar tanimlandiktan, tipolojileri yapildiktan, yani tiplerine/biçimlerine göre ayrildiktan ve en son da kronolojik düzene oturtulduktan sonra akşam bira eşliğinde güneşin batişi seyredilir.

cumhuriyetin ilk resmi kazisi, 1933’te hamit zübeyr koşay’in yaptiği ahlatlibel kazisidir. ardindan yine koşay ve remzi oğuz arik alacahöyük’te kazi yaparlar (1935). burada bulunan ve “yanlişlikla” hititlere ait olduğu söylenen güneş kurslari, geyik heykelcikleri vd büyük yanki yapar. 1936-38 arasinda arif müfid mansel trakya’da kazilar yapar. 1947’de theodor bossert ve halet çambe karatepe’yi keşfederler ve sonraki yil kazilara başlanir. kurt bittel, halet çambel ve arif müfid mansel 1952’de fikirtepe kazisina başlarlar.

bu dönemde türkiye’de alman arkeoloji enstitüsü (1930), fransiz arkeoloji enstitüsü (1930), ingiliz arkeoloji enstitüsü (1948) ve hollanda arkeoloji enstitüsü (1958) kurulmuştur.