mühtedi camiler-giriş

mühtedi, başka bir dinden dönerek müslümanlığı seçmiş şahıslara verilen isim. “dönme” derseniz ben karışmam! mühtedi cami ise istanbul’un fethinden sonra camiye çevrilen kiliselere benim verdiğim isim, diyecektim ki internette bu konuda ne var ne yok diye aranırken, şurada, neredeyse aynı isimle (istanbul’daki mühtedi mabedler) bir şeyler yazılmış olduğunu gördüm. güneşin altında yeni hiçbir şey kalmamış! yalnız bu adreste sadece bir liste verilmiş, bense girişte liste verip, daha sonra da fırsat buldukça bu mühtedi camileri yazmaya çalışacağım. haydi hakkımızda hayırlısı.

ömer nasuhi bilmen’in "istanbul ve fatih" kitabında, fetihten sonra cami veya mescide çevrilmiş kiliselerin bir listesi var, toplam 18 adet. bilmen bu listeyi, ahmet muhtar paşa’nın "feth-i celil-i konstantiniyye"sinden aktarmış (ahmet muhtar paşa 1908’de ilk askeri müzeyi kuran şahıstır. frijider başlıklı postta adı geçen sermet muhtar alus’un da babasıdır). bu listede olmayan, laleli’deki bodrum/mesih paşa cami’sini de ekleyince sayı 19’a çıkıyor. bunlardan kimi yıkılmış, kiminin de nerede olduğuna vs dair bilgi yok. şimdilik bu sayıyı doğru kabul edip, listeyi veriyorum. bilgiler yenilendikçe listeyi de yenileriz.

1. büyük ayasofya: hagia sophia kilisesi
2. küçük ayasofya: sergios ve bakhos kilisesi
3. atik mustafa paşa (ya da cabir) cami: bizans dönemindeki ismi belirsiz ama genelde hagia tekla olduğu kabul ediliyor.
4. toklu dede mescidi: buranın da bizans dönemindeki ismi bilinmiyor. asıl hagia tekla’nın bu cami olduğu iddiaları da var.
5. kariye: khora kilisesi
6. fethiye: teotokos pammakaristos kilisesi
7. eski imaret mescidi: pantepoptes kilisesi
8. şeyh süleyman-ı hamidi mescidi: ???
9. zeyrek cami: pantokrator kilisesi
10. fenari isa mescidi: konstantinos lips kilisesi
11. sekbanbaşı (ibrahim ağa) mescidi: ???
12. kalenderhane mescidi: teotokos kiriotissa
13. (vefa) kilise mescidi (ya da molla gürani cami): hagios teodoros
14. balabanağa mescidi: ???
15. mehmed paşa mescidi: ???
16. mirahur (imrahor) cami: studion manastırı kompleksinden geriye kalan hagia ioannis kilisesi.
17. koca mustafa paşa cami: hagios andreas en krisei kilisesi
18. timurcılar (demirciler) mescidi: ???
19. bodrum/mesih paşa cami: mirelaion kilisesi
20. gül cami: hagia teodosia
21. hırami ahmed paşa mescidi: hagia ioannis
22. isakapı mescidi: ???
23. kefeli mescidi: ???
24. sancaktar mescidi: gastria ???
25. manastır mescidi: ???
26. arap cami: aziz dominik katedrali ve aziz pavlus şapeli

edit: wikipedia'da "camiye çevrilen kiliseler" başlıklı bir sayfa varmış. orada da 20 tane cami ismi verilmiş. benim listede olmayanları -şimdilik- doğru kabul edip ekliyorum. öyle anlaşılıyor ki bu liste daha çok değişecek! bilgi için hayalleme'ye teşekkürler.

frijider

"küçüksu, sağa sola şaşmayarak doğru dürüst, düzgün düzgün gider; halbuki asıl göksu oynaktır; kaç yerde kıvrım kıvrım kıvrılır, dönemeçlerine çamurlar yığar. bunlardan da saksılar, testiler, gırgırlar, muharremiyelik toprak kupalar yapılır; kapış kapış kapışılırdı. dilaltı çıkarılacak derece sıcak bir yaz günü pencerenin önüne göksu testicağızını koy; yarım saatçik geçer geçmez, bardak bardak iç, dişlerin donsun. mübarekler o zamanın adeta frijiderleri."

sermet muhtar alus, istanbul kazan, ben kepçe, iletişim yayınları.

grejuva

grejuva, fransızcada grek ateşi anlamına gelen "feu gregeois'dan türkçeye geçmiş bir kelime. rum ateşi de deniyor. düşman orduları istanbul'u kuşatınca üzerlerine bu rum ateşi atılırmış. fotoğrafı da budur:

hasan

keyf

zeynep-kamil türbesi

zeynep-kamil… ne güzel bir çift oluşturmuş bu iki insan. osmanlı’da böyle bir arada anılan başka bir çift var mıdır acaba? değil osmanlı’da, günümüzde bile az. üstelik kadının ismi erkeğinkinden önce gelsin.

zeynep hanım, bir dönem osmanlı’ya kök söktürmüş olan mısır valisi kavalalı mehmet ali paşa’nın dillere destan kızı. yusuf kamil paşa, bugün malatya’ya bağlı olan arapgir’de doğmuş. küçük yaşlarda yetim kalınca, elinden tutan amcası sayesinde istanbul’da iyi bir eğitim almış. sonra mısır’a giderek oranın valisi mehmet ali paşa’nın yanında çalışmış, bu arada paşanın kızı zeynep hanımla evlenmiş. istanbul’a döndükten sonra da çeşitli görevlerde bulunarak abdülaziz devrinde sadrazamlığa kadar yükselmiş. yusuf kamil paşa türkçe’deki ilk çeviri roman olan telemak’ın da tercümanı.

zeynep-kamil çifti birçok hayır işi yapmışlar. bunlardan en bilineni zeynep-kamil hastanesi. 1860-62’de yapılan hastanenin bahçesinde, çiftin türbesi var.

ikisinin aşkıyla ilgili, iskender pala’nın kaleminden bir yazı da şurada.